آیتالله طالقانی در خرداد ماه ۱۳۴۹ مقدمهای بر کتاب «ایدئولوژی الهی و پیشتازان تمدن» اثر سید محمدباقر نجفی نوشته است و در آن تأکید دارد که با عقل فطری میتوان نظم جهان را درک کرد. شرک حاصل اثرگذاری عوامل محیطی و اندیشههای محدود بر این فطرت است. علم محدود بشری توانایی انعکاس همۀ روابط و قوانین جهان را ندارد و خود حجابی بر ماورا است. از نظر طالقانی بحرانهای فکری و اجتماعی انسان از دانشمندنمایان کوتاهنظر حاصل شده است که محدودیت علم را درک نمیکنند.
آیتالله طالقانی اولین سخنران اولین کنگره جبهه ملی دوم بود. این کنگره از چهارم دی ۱۳۴۱ آغاز شد و تا یازدهم دی ماه ادامه داشت. افتتاحیه کنگره مصادف با مبعث پیامبر بود و به همین مناسبت آیتالله طالقانی به عنوان اولین سخنران انتخاب شد. او در این سخنرانی ضمن ارائۀ تفسیری کوتاه از سورۀ مدثر، بر اصول مبارزه بر پایه مکتب اسلام تأکید کرد و برخورداری از حسننیت، صمیمیت و دوری از هرگونه حبّ قدرت و ریاست را برای به سرانجام رساندن مسئولیت بزرگی که اعضای جبهه ملی به دنبال تحقق آن بودند، ضروری دانست.
این کنگره در منزل حاج حسن قاسمیه برگزار شده و یکی از مهمترین کنگرههای جبهه ملی بوده است. ریاست کنگره با اللهیار صالح بود و نواب رئیس، کریم سنجابی و مهدی آذر بودند. در این کنگره علیرغم بحثها و برخی موافقتها، عضویت نهضت آزادی که آیتالله طالقانی از رهبران آن بود، در جبهه ملی دوم پذیرفته نشد.
وحدت مسلمانان و همکاری میان ملتهای مسلمان از موضوعات مورد توجه و تأکید آیتالله طالقانی بود. همین امر باعث شد که او در برخی از کنفرانسهای اسلامی شرکت کند. دورۀ سوم کنفرانس «المؤتمر الاسلامی العالم» که در شهر بیتالمقدس و در دی ماه ۱۳۴۰ (برابر با رجب ۱۳۸۱ قمری) برگزار شد، از جمله آن کنفرانسها بود. طالقانی که در این نشست ریاست هیأت ایرانی را بر عهده داشت، به تاریخ پانزدهم دی ماه ۱۳۴۰ سخنرانیای در آن انجام داد.
چند ماه بعد از حضور طالقانی در کنفرانس اسلامی بیتالمقدس و در شهریور ۱۳۴۱ متن آن سخنرانی توسط علیاکبر تشیّد در کتاب «الذریعه انموزج» به چاپ رسید.
طالقانی سخنرانی خود را با حمد و ستایش پروردگار و درود بر پیغمبر اسلام آغاز کرده و با ذکر آیاتی قرآن اهمیت و ارزش مؤتمر اسلامی را یادآور شده است. در نهایت، نیز به نمایندگی از ملت ایران آرزوی اتحاد مسلمانان برای احقاق حقوق خود از دشمنان را کرد.
همچنین، خود طالقانی گزارشی از این کنگره در قالب یک مقاله با عنوان «متفکرین اسلام گرد هم میآیند» به چاپ رسانده که ذیل عنوان «شرکت در کنفرانس اسلامی بیتالمقدس (۱۳۴۰)» در این کتابخانه آرشیو شده است.
متن زیر سخنرانی آیتالله طالقانی در عید قربان است که بنا به آنچه در کتاب منارهای در کویر آمده این سخنرانی در یکی از سالهای ۳۹، ۴۰ و یا ۴۱ انجام گرفته است.
طالقانی در این سخنرانی از رسالت حضرت ابراهیم شروع میکند و به داستان قربانی کردن اسماعیل و ساخت خانه خدا میپردازد. سپس این داستان ابراهیم را به دین اسلام و تاریخ اسلام گره میزند. او فرمانبری مسلم بن عقیل از امام حسین را به تسلیم قربانی شدن اسماعیل تشبیه میکند و داستان مسلم بن عقیل را شرح میدهد.
آیتالله طالقانی در این مقاله ابتدا دربارۀ فضای جامعه جهانی پیش از بعثت پیامبر توضیح میدهد. سپس به توصیف شخصیت و زندگی پیامبر پیش از بعثت میپردازد و بعد، واقعۀ وحی قرآن به حضرت محمد (ص) در غار حراء را توصیف میکند و از اهمیت و نقش نخستین آیات وحی شده میگوید. در نهایت، اهمیت بزرگداشت این روز را به مسلمانان یادآوری میکند.
آیتالله طالقانی در سال ۱۳۳۹ مقدمهای بر کتاب محوالموهوم و صحوالمعلوم (راه تجدید عظمت و قدرت اسلامی) اثر حجتالاسلام اسدالله موسوی میراسلامی (خارقانی) مینویسد و در آن با تأکید بر فطری بودن امر توحید و آثار مثبت آن بر انسانها و جوامع، به تعریف انقلاب اسلامی و اهداف آن میپردازد. طالقانی در این متن همچنین با نگاهی تحلیلی، مروری گذرا بر تاریخ بشر از بعثت پیامبر اسلام تا دوران معاصر وی که عصر غلبه تمدن غرب بر جوامع اسلامی است، میاندازد و از این رهگذر، به بیان کلی علل و دلایل تحولات و جریانات در تاریخی جهان اسلام و به ویژه ایران میپردازد.
متن حاضر، مقاله آیت طالقانی است که در اردیبهشت ماه ۱۳۳۸ در مجلۀ مجموعه حکمت به چاپ رسیده است. طالقانی در این مقاله، دین را بیان هدف عالی زندگی و وابستگی انسان با محیط و عمل بر اساس نتیجه و مسئولیت برمیشمارد. او تأکید دارد که مکتبهای علمی تا کنون تنها توانستهاند طبیعت را مسخر کنند ولی هدف عالی زندگی را به دست نیاوردهاند. اما مکاتب دینی و به خصوص مکتب اسلام بر مبنای وحی برنامۀ حیات را تنظیم و رابطۀ عمل و نتیجۀ آن را روشن میکند.
متن حاضر، سخنرانی آیتالله طالقانی است که در نشریه انجمن اسلامی دانشجویان در مهر سال ۱۳۲۵ به چاپ رسیده است. همچنین، در این شماره از این نشریه، سخنرانیهایی از مهدی بازرگان و یدالله سحابی نیز منتشر شده است.
طالقانی در این سخنرانی ضمن تشریح نظریههای علمی مختلفی که دربارۀ خلقت وجود داشته است، با آوردن آیات قرآنی متعدد تلاش میکند که نشان دهد آن نظریهها از قرآن قابل استنباط است. البته، او تأکید دارد که قرآن و دین برای روشن نمودن ظواهر جهان نیامده و این کار خود بشر است که آنها را کشف کند.
کتاب الابطال ردیۀ توماس کارلیل دانشمند اروپایی (قرن نوزدهم) بر دروغین بودن دین اسلام است که آیتالله طالقانی آن را ترجمه کردهاند. کارلیل این استدلال را عرضه میکند که امکان ندارد دین و آیین دروغینی دوازده قرن در میان میلیونها انسان دوام بیاورد و معتقدانش با آن زندگی کرده و حاضر به جانفشانی برای آن باشند. او اصرار دارد که نباید میلیونها مسلمان در طول تاریخ را فریب خورده و نادان دانست.
کلیه حق و حقوق برای مجتمع فرهنگی آیت الله طالقانی محفوظ می باشد.
