آیت‌الله طالقانی این مقاله را در مرداد ماه سال ۱۳۳۸ در مجلۀ مجموعه حکمت منتشر کرده و در آن طبیعت، غریزه و فطرت را سه عامل تغییر، نظم و یا فساد در جهان دانسته است. از نظر او، انسان برای آن که از سیطرۀ وضع طبیعی و غریزی خود فراتر برود، باید به فطرتش متوسل شود. فطرت، عقل استعدادی است که در مقابل عقل اکتسابی قرار دارد. طالقانی در این مقاله بیان می‌کند که فطرت نخستین ظهور عقل، مبدأ ادراکات و نیز فصل ممیز انسان است.

متن حاضر، مقاله آیت طالقانی است که در اردیبهشت ماه ۱۳۳۸ در مجلۀ مجموعه حکمت به چاپ رسیده است. طالقانی در این مقاله، دین را بیان هدف عالی زندگی و وابستگی انسان با محیط و عمل بر اساس نتیجه و مسئولیت برمی‌شمارد. او تأکید دارد که مکتب‌های علمی تا کنون تنها توانسته‌اند طبیعت را مسخر کنند ولی هدف عالی زندگی را به دست نیاورده‌اند. اما مکاتب دینی و به خصوص مکتب اسلام بر مبنای وحی برنامۀ حیات را تنظیم و رابطۀ عمل و نتیجۀ آن را روشن می‌کند.

آیت‌الله طالقانی در سال ۱۳۳۸، در نشریۀ مکتب تشیع این مقاله را نوشته‌اند. از دید ایشان تربیت به تدریج افزودن و برتر آوردن است. انسان سه مبدأ درونی دارد. لذت و شهوت که مبدأ آن در اعضای سافله است؛ برتری‌جویی که مبدأ آن قلب است و شهرت‌خواهی که مبدأ آن مغز است. در محیط انسانی نیز محرک‌های این سه مبدأ وجود دارد. انسانی که به یکی از این سه مبدأ محکوم باشد، به همان نوع انسان تبدیل می‌شود. یعنی انسان شهوانی و مال‌طلب، انسان اشرافی و انسان متفکر. باز در محیط خارج هم متناسب با آنها، سه نوع حکومت وجود دارد: حکومت سرمایه‌داری و شهوت، حکومت نظامی و اشرافیت، حکومت حق و عدالت. اما مبادی درونی انسان زمانی به مقصود از خلقت خود می‌رسند که در جای خود باشند و از حد تجاوز نکنند. محیط، عامل تعادل یا به هم خوردن تعادل این مبادی است. بنابراین، تربیت همان ایجاد محیط است. گرچه برای مبدأ شهوانی نیاز به مبدأ نیست اما برای تقویت مبدأ عقلی به محیط مناسب بسیار نیاز است. قرآن دستورات جامعی برای تربیت در خود دارد. بر اساس، آیۀ ۱۷۷ سورۀ بقره، مقصود از دین تربیت مردمی است که مبدأ عقلی آنها چنان برومند است که علت فاعلی و غایی، نظامات جهان و اصول وظایف را بشناسند.

آیت‌الله طالقانی این مقاله را در بهمن ۱۳۲۸ در مجلۀ مسلمین منتشر و در آن علل و ریشه‌های پیدایش فلسفه مادی را بررسی کرده است. او حکومت شهوات و غرائز حیوانی، قدرت‌های ناحق و غیرقانونی و عکس‌العمل دستگاه‌ها و مظاهر دین را به عنوان سه علت اصلی پیدایش فلسفۀ مادی عنوان می‌کند.